Sentetik uyuşturucular ve dijital suçlar: Orta Asya neden yeni bir mücadele bölgesi olarak öne çıkıyor?

UNODC Dünya Uyuşturucu Raporu 2025 verilerine göre, geçen yıl dünya genelinde 300 milyondan fazla kişi uyuşturucu kullandı ve bağımlılık nedeniyle her yıl yaklaşık 600 bin kişi hayatını kaybediyor.

Sorunun boyutu değişiyor; sentetik maddeler daha hızlı yayılıyor ve daha genç kullanıcılara ulaşıyor.

Bu değişen tehdit daha parçalı ve takibi daha zor hale gelirken, geleneksel kaçakçılık rotalarının ötesine geçerek dijital alanlara ve karmaşık finansal sistemlere taşınıyor.

Konu, Semerkant’ta düzenlenen ve BM, AB ile bölgesel ortakların temsilcilerini bir araya getiren, halk sağlığı ve güvenliğine yönelik sınır aşan uyuşturucu tehditleriyle mücadele forumunda ele alındı.

Özbekistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı Saida Mirziyoyeva, uyuşturucu kaçakçılığının bugün giderek daha fazla şifreli iletişim, çevrim içi platformlar ve yasa dışı finansal akışlarla bağlantılı hale geldiği uyarısında bulundu.

Özbekistan, uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadeleyi ulusal öncelik olarak tanımlıyor. Son yıllarda bu alanda 20’den fazla yasal düzenleme kabul edilirken, 2024’te önleme, koordinasyon ve yaptırımı merkeze alan ulusal bir strateji de devreye sokuldu.

Resmi verilere göre, geçen yıl uyuşturucuyla bağlantılı 15 binden fazla suç ortaya çıkarıldı ve sentetik maddeler dahil yaklaşık 3,5 ton uyuşturucu ele geçirildi.

Yetkililer, gençlerin giderek daha fazla bu sürece dahil olmasının özellikle kaygı verici olduğunu belirtiyor. Uyuşturucuyla bağlantılı suçların yaklaşık üçte biri 15 ile 30 yaş arasındaki kişilerden oluşuyor.

Geçiş sürecindeki bir bölge

Uzmanlar, Orta Asya’daki uyuşturucu ticaretinin niteliğinin hızla değiştiğini söylüyor.

Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi Geçici İcra Direktörü Bo Mathiasen, “Orta Asya’daki uyuşturucu kaçakçılığı rotaları son beş yılda değişti,” dedi.

Mathiasen, Afganistan’daki afyon üretiminde sert bir düşüş yaşandığına, bunun yerini ise artan sayıda metamfetamin laboratuvarının aldığına işaret etti.

“Gençler artık piyasada opiyatlara çok fazla ulaşmıyor, daha çok bu yeni sentetik uyuşturucularla karşılaşıyor,” diye konuştu.

Orta Asya giderek hem bir transit koridor hem de büyüyen bir tüketim pazarı haline geliyor. Artan ticaret hacmi ve ülkeler arasındaki koordinasyon eksiklikleri, kaçakçılar için yeni fırsatlar yaratıyor.

Sınır ötesi iş birliğini güçlendirmeye yönelik çalışmalar da sürüyor. Bunlar arasında ortak operasyon birimleri kurulması ve istihbarat paylaşımının hızlandırılması da yer alıyor. Amaç, meşru ticaret akışını aksatmadan tespit kapasitesini artırmak.

Suçu dönüştüren teknoloji

Kaçakçılık rotaları değişiyorsa, suç ağlarının kullandığı yöntemler de değişiyor.

Uluslararası Uyuşturucu Kontrol Kurulu Geçici Sekreteri Stefano Berterame, “Suç ağları farklı şekillerde uyum sağlıyor,” dedi.

Berterame, yapay zekânın uyuşturucu formüllerini değiştirmek için giderek daha fazla kullanıldığına dikkat çekti. Bu sayede yeni maddeler yasal denetimleri aşabiliyor. Aynı zamanda satışlar da giderek çevrim içi ortama kayıyor; çoğu zaman şifreli dilin ve dijital platformların arkasına gizleniyor.

Ödeme yöntemleri de değişiyor. Kripto paralar, geleneksel finansal kanalların yerini almaya başlıyor ve bu da işlemlerin izini sürmeyi daha zor hale getiriyor.

Bir diğer büyük zorluk ise fentanil gibi etkisi son derece güçlü sentetik uyuşturucuların yaygınlaşması. Bu maddelerin küçük miktarları standart posta hizmetleriyle taşınabildiği için tespit edilmeleri ciddi ölçüde zorlaşıyor.

Kolluk kuvvetleri de benzer teknolojilerle karşılık vermeye çalışıyor. İnternette uyuşturucu satışını izlemek için tasarlanan takip araçları sayesinde binlerce internet sitesi şimdiden kaldırıldı.

Yine de aradaki fark kapanmış değil.

Berterame, “Suç örgütleri her zaman bir adım önde,” dedi.

Özbekistan’ın yanıtı: Koordinasyon ve önleme

Buna karşılık Özbekistan, diğer adımların yanı sıra, yapay zekâ destekli birleşik bir dijital platform oluşturulmasını gündeme getiriyor. Bu platformun, ülkeler arasındaki kolluk kuvveti veri tabanlarını birbirine bağlaması ve kaçakçılık rotalarının gerçek zamanlı izlenmesini sağlaması amaçlanıyor.

Diğer girişimler ise mali akışların engellenmesine odaklanıyor. Bunlar arasında kripto borsaları için daha sıkı kimlik doğrulama standartları, offshore yargı alanlarıyla daha güçlü veri paylaşımı ve şüpheli fonların otomatik olarak bloke edilmesini sağlayacak mekanizmalar yer alıyor.

Yetkililer ayrıca, yasa dışı finansal akışları küresel ölçekte tespit edebilecek ve yüksek riskli kurumları işaretleyebilecek bir sistem de önerdi.

Yaptırımların ötesinde, sağlık ve rehabilitasyon başlıklarına da artan ölçüde odaklanılıyor. Planlar arasında sentetik uyuşturucu bağımlılığı için ortak tedavi standartları geliştirilmesi ve merkezi Semerkant’ta olabilecek bir Orta Asya Narkologlar Birliği kurulması da bulunuyor.

Toplumlara ve gençlere odaklanma

Uluslararası iş birliğinin yanında, toplum düzeyindeki önleme çalışmaları temel ayaklardan biri olmayı sürdürüyor.

Özbekistan Aile ve Kadın Komitesi Birinci Başkan Yardımcısı Umida Abdullaeva’ya göre, aileleri, kadınları ve gençleri hedef alan farkındalık kampanyaları ulusal stratejinin önemli bir parçasını oluşturuyor.

Mahalleler ve sivil toplum grupları dahil yerel yapılar, saha çalışmaları, erken tespit ve önleyici faaliyetlerde aktif rol oynuyor.

Amaç, dayanıklılığı artırmak, gençlerin kırılganlığını azaltmak ve uyuşturucu kullanımının toplumsal etkisini sınırlamak.

Sentetik uyuşturucular kaçakçılık düzenini yeniden şekillendirmeyi sürdürdükçe, sorun da giderek daha küresel bir nitelik kazanıyor.

Ortaya çıkan tablo, fiziki rotaları, dijital platformları ve finansal ağları birleştiren daha karmaşık bir sistem.

Bu durum Orta Asya ülkeleri için ikili bir zorluk yaratıyor: Bir yandan artan iç risklerle mücadele etmek, diğer yandan önemli bir transit bölge olarak kalmak.

Yetkililer, daha hızlı iş birliği ve daha akıllı araçlar olmadan suç ağları ile kolluk kuvvetleri arasındaki farkın açılmayı sürdüreceğini söylüyor.